Πρωτοχρονιά με το όπλο ανά χείρας: Όταν οι Κρήτες «λύγισαν» το μέτωπο των Βαλκανικών με μαντινάδες

Είναι 31 Δεκεμβρίου του 1912. Το κρύο στα βουνά της Μακεδονίας και της Ηπείρου δεν είναι απλώς τσουχτερό· είναι ένας ακόμη εχθρός. Οι στρατιώτες του Ελληνικού Στρατού, κουρασμένοι από τις συνεχείς μάχες των Βαλκανικών Πολέμων, προετοιμάζονται να υποδεχθούν το 1913 μέσα στα χαρακώματα, μακριά από τα σπίτια τους. Όμως, ανάμεσα στις μονάδες, υπάρχει μια ομάδα που αρνείται να αφήσει τη νοσταλγία να την καταβάλει: οι Κρήτες εθελοντές.

Η «επέλαση» της λύρας στα χαρακώματα

Όπως αναφέρει το ιστορικό αφιέρωμα του ΑΠΕ-ΜΠΕ και της Ουρανίας Μωραΐτη, το οποίο ανασύρει μνήμες από το αρχείο της εποχής, οι Κρήτες στρατιώτες δεν κουβαλούσαν μόνο τα όπλα τους, αλλά και την ψυχή του νησιού τους. Εκείνο το βράδυ της παραμονής, η λάσπη και ο θόρυβος των κανονιών παραχώρησαν τη θέση τους στον ήχο της λύρας και των λαούτων.

Μικρές ομάδες στρατιωτών, φορώντας τις χαρακτηριστικές βράκες τους κάτω από τους στρατιωτικούς χιτώνες, περιφέρονταν από αντίσκηνο σε αντίσκηνο. Δεν έλεγαν τα τυπικά κάλαντα. Έλεγαν μαντινάδες προσαρμοσμένες στην πολεμική ιαχή της εποχής: «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, τα Γιάννενα θα πάρουμε, και στη Μεγάλη Εκκλησιά, τον ήλιο θα μπακάρουμε!»

Το «δώρο» του Μετώπου: Ένα παξιμάδι και μια ευχή

Η υποδοχή από τους υπόλοιπους στρατιώτες και τους αξιωματικούς ήταν συγκλονιστική. Σε μια εποχή που οι προμήθειες ήταν ελάχιστες, το «φίλεμα» για τα κάλαντα ήταν ένα κομμάτι διπυρίτη (παξιμάδι), λίγο κρασί ή μια ζεστή χειραψία. Ήταν η στιγμή που ο «θάνατος» έμπαινε σε παύση και η ζωή έπαιρνε πάλι το πάνω χέρι.

Η σημειολογία της στιγμής

Αυτό το ιστορικό στιγμιότυπο δεν είναι απλώς μια γραφική ιστορία. Ήταν μια πράξη ψυχολογικής ανάτασης. Οι Κρήτες, που είχαν αγωνιστεί δεκαετίες για τη δική τους ένωση με την Ελλάδα, μετέφεραν στο μέτωπο την ορμή ενός λαού που ήξερε να γιορτάζει ακόμη και πριν την έφοδο.

Όπως ανέφερε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δρ Ιστορίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διευθυντής του Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου και πρόεδρος Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Μινώα Πεδιάδας Γεώργιος Α. Καλογεράκης, τα χειρόγραφα και συνολικά το αρχείο, διατηρεί σήμερα η κ. Αντωνία Ταβλά, εγγονή του αείμνηστου δασκάλου Δημητρίου Τσαγκαράκη, η οποία εντόπισε μέσα στον «θησαυρό» του παππού της, δύο διαφορετικές εκδοχές των πρωτοχρονιάτικων καλάντων.

«Η καταγραφή που έχουμε, αναφέρει πως τα Χριστούγεννα του 1912 και την Πρωτοχρονιά του 1913, βρίσκουν Κρητικούς στρατιώτες στο μέτωπο. Εκεί, ψάλλουν πρωτοχρονιάτικα κάλαντα με έναν ιδιαίτερο τρόπο, χρησιμοποιώντας λόγια που είχε συντάξει ένας εθελοντής στρατιώτης από το Θραψανό. Τα κάλαντα αυτά, καταγράφηκαν τη δεκαετία του 1920 σε δύο παραλλαγές από τον Δημήτρη Τσαγκαράκη και μέχρι σήμερα παρέμεναν άγνωστα» ανέφερε ο κ. Καλογεράκης, που με ιδιαίτερη συγκίνηση και χαρά όπως είπε, τα άκουσε και πάλι να «ζωντανεύουν» από μαθητές της Στ' τάξης του Δημοτικού Σχολείου Καστελίου, καθώς αυτά τα κάλαντα έψαλαν -φέτος- στους τοπικούς φορείς.

Όπως ανέφερε ο Δρ Ιστορίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, διευθυντής του Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου και πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Μινώα Πεδιάδας σε ό,τι αφορά το ιστορικό πλαίσιο, τον Σεπτέμβριο του 1912, η Ελλάδα είχε κηρύξει επιστράτευση ενόψει του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, που ξεκίνησε επίσημα τον Οκτώβριο του ίδιου έτους. Επιστράτευση πραγματοποιήθηκε και στην Κρήτη, με τη συμμετοχή όλων όσοι είχαν υπηρετήσει στην Κρητική Πολιτοφυλακή από το 1907 έως το 1912.

«Παρά τις απαγορεύσεις των Εγγυητριών Δυνάμεων της Κρητικής Πολιτείας, που περιπολούσαν τα λιμάνια του νησιού για να εμποδίσουν την αναχώρηση των Κρητών στρατιωτών, εκείνοι επιβιβάζονται νύχτα σε ελληνικά πλοία και, με τελική ανοχή των Μεγάλων Δυνάμεων, φτάνουν στον Πειραιά» είπε χαρακτηριστικά , ενώ πρόσθεσε ότι οι πρώτοι Κρητικοί στρατιώτες αποβιβάστηκαν στις 4 Οκτωβρίου 1912 και σταδιακά συγκρότησαν το 1ο Ανεξάρτητο Σύνταγμα Κρητών. Μάλιστα, λόγω έλλειψης οργάνωσης, όπως εξήγησε, στις πρώτες επιχειρήσεις έλαβαν μέρος τέσσερις λόχοι, που αποτελούσαν το 1ο Ανεξάρτητο Τάγμα Κρητών.

«Το Τάγμα αυτό έγραψε ιστορία, καθώς είχε την τιμή να μπει πρώτο και να συμβάλει καθοριστικά στην απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στις 26 Οκτωβρίου 1912. Διοικητής του ήταν ο ταγματάρχης Γεώργιος Κολοκοτρώνης. Ωστόσο, το τίμημα ήταν βαρύ. Οι απώλειες του 1ου Ανεξάρτητου Τάγματος Κρητών κατά τη διάρκεια του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου (Οκτώβριος 1912 - Μάρτιος 1913) υπήρξαν συγκλονιστικές. Ο διοικητής του σκοτώθηκε, τρεις από τους τέσσερις λοχαγούς έπεσαν στο πεδίο της μάχης και ο τέταρτος τραυματίστηκε. Σχεδόν όλοι οι αξιωματικοί σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν, ενώ από τους περίπου 1.000 άνδρες του Τάγματος, μόνο 50 έμειναν σώοι μετά το τέλος των μαχών» πρόσθεσε ο κ. Καλογεράκης, που επισήμανε ότι όλη αυτή η ιστορική βάση, καθιστά το εύρημα αυτό όχι απλώς ένα λαογραφικό τεκμήριο, αλλά μια ζωντανή μαρτυρία του πώς η παράδοση, η πίστη και η μνήμη συνόδευαν τους Κρητικούς στρατιώτες ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές του πολέμου -- ως λόγος παρηγοριάς, τιμής και ελπίδας για τη λευτεριά.

Από το 1912 στο σήμερα: Το διαχρονικό μήνυμα

Σήμερα, 113 χρόνια μετά, το ρεπορτάζ αυτό μας θυμίζει ότι οι Ένοπλες Δυνάμεις ήταν πάντα άρρηκτα συνδεδεμένες με τη λαϊκή παράδοση. Όπως τότε στα βουνά της Πίνδου και της Μακεδονίας, έτσι και σήμερα, οι στρατιώτες μας στις ακριτικές περιοχές κρατούν ζωντανά τα έθιμα, αποδεικνύοντας ότι το φρόνημα δεν λυγίζει από τις κακουχίες.